بحث تجزیه طلبی و حکومت خود مختاری از مباحث بسیار مفصلی است که همواره در بخش عظیمی از تاریخ ایران وجود داشته و دارد. در اینجا هیچ تحلیلی نسبت به این اندیشه نخواهم داشت و تنها قصدم این بود که به بهانه تاریخ امروز( ۲۱ آذر ) به انتشار بخشی از مجله صبا( از مجموعه اسناد اینجانب) که چند روز پس از ۲۱ آذر ۱۳۲۵ منتشر گردیده است بپردازم چراکه اولا بسیاری از مردم ایران از این واقعه، اطلاعی ندارند و ثانیا انتشار اسناد هر حادثه ای( هرچند کوچک) می تواند به روشن شدن زوایای بیشتری از آن جریان کمک نماید.

مقدمتا اشاره خواهم کرد:

در شهریور ۱۳۲۴ فرقه ی دموکرات آذربایجان با حمایت استالین و توسط جعفر پیشه وری در تبریز تشکیل گردید. البته عواملی نظیر ورشکستگی و نابسمانی سیاسی- اقتصادی ایران به اقبال بخشی از مردم آذربایجان با این جمعیت، دامن زده بود. پیشه وری در ۲۱ آذر ۱۳۲۴ با یورش به چند پادگان نظامی، کنترل شهر تبریز را به دست گرفت و رفته رفته اعلان حکومت مختار آذربایجان صورت گرفت. پس از سپری شدن حدود یک سال پر فراز و نشیب، ارتش شاهنشاهی در روز ۱۳ آذر ۱۳۲۵ عازم آذربایجان شد. قوای ارتش در ۲۰ آذر وارد میانه شد و در آستانه ورود به تبریز بود که پیشه وری و تعدادی از اعضای فرقه دموکرات از ایران خارج شدند. سرانجام در ۲۱ آذر ۱۳۲۵ با پیشروی ارتش ایران به تبریز، مردم و ارتش، اعضای فرقه دموکرات را از اداره‌های دولتی بیرون آوردند و آنها را بازداشت کردند و بر اساس خاطرات ارتشبد حسین فردوست، حدود ۲ الی ۳ هزار نفر از طرفداران پیشه وری در تبریز اعدام شدند.

مجله صبا، شماره ۲۲، دور چهارم، ۴ دی ۱۳۲۵